آتلیه معماری آسمانه

در شعاع یكصد متری از جنوب گنبد نظام‌الملك (جنوب مسجد جامع عتیق) در محله <دردشت> اصفهان حمامی وجود دارد كه بر در ورودی آن، بر كاشی آبی لاجوردی نوشته شده <حمام شیخ بهایی> و این بیت شعر بر آن نگاشته شده :
چون یكی ، از درون برون آید ...... كه صحت و عافیت، بود تاریخ
با محاسبه دو كلمه <صحت و عافیت> سال 1065 ق به دست می‌آید كه این سال با تاریخ فوت شیخ بهایی، یعنی سال 1031ق، 34 سال تفاوت دارد، مع‌الوصف طراحی این حمام را به شیخ بهایی نسبت می‌دهند. به هر حال در متون و اقوال چنین آمده كه این حمام دارای خزینه‌ای بوده كه آب آن به طور خودكار و بدون مصرف مستقیم انرژی می‌دهد. البته كتابی از شیخ بهایی در ارتباط با ساخت حمامها باقی مانده كه در آن به صورت تفصیلی نحوه ساخت حمام و روشهای عایق حرارتی(ایزوله) كردن خزینه را شرح داده كه نهایتا باعث كمترین میزان اتلاف انرژی می‌شود. لازم به ذكر است كه طراحان در ساخت حمام‌های قدیمی همواره بر این مساله تاكید داشته‌اند كه آنها را تا حد امكان در ترازهایی پایین‌تر از سطح زمین بسازند و این عاملی بسیار موثر در ذخیره انرژی داخل حمام جهت جلوگیری از تبادل آن با فضای خارج بوده كه در این حمام نیز مشاهده می‌گردد.
اكنون می‌توان فرضیه‌ای قابل طرح را عنوان نمود كه تاكنون به صورت عملی و مستدل به اثبات نرسیده است. مثلا آنكه بر مبنای اصل جلوگیری از اتلاف انرژی مواد زاید، كه براساس آن در كشوری همچون چین حداقل از یك هزار سال قبل از انرژی گرمایی موادی چون فضولات استفاده می‌شده، می‌توان گفت احتمالا یك سیستم سفالینه لوله‌كشی زیرزمینی حد واسط توالت مسجد جامع و این حمام بوده كه با روش مكش طبیعی، گازهایی چون متان (4(CH واكسیدهای گوگردی به مشعل خزینه حمام هدایت می‌شده و به عنوان منبع گرما در مشعل می‌سوخته و یا آنكه مستقیما این گازها را از مواد زاید دفع شده در خود حمام جمع‌آوری می‌نموده و استفاده می‌شده است كه این روش را تحت عنوان "بیوگاز" (استفاده از انرژی موجود در مواد زائد كه به صورت گاز از آنها متصاعد می‌‌شود) می‌شناسیم. ابعاد فعلی سطحی كه این حمام اشغال نموده حدود 24 متر 40 x متر می‌باشد و دسترسی به داخل آن فعلا میسر نیست.
این حمام كه تا سه دهه قبل دائر بوده است، سنگابی (برخی هم به جای سنگاب از جام برنجی یاد كرده‌اند) داشته كه بر روی آن چهل بار عبارت "بسم‌الله‌الرحمن‌الرحی م" همراه با آیاتی دیگر از قرآن مجید حكاكی شده بود و مردم به جهت گشایش كارها و رفع حوایج خویش از آب آن می‌نوشیدند و این سنگاب یكی دیگر از جاذبه‌های حمام بوده است.

حمام شیخ بهایی، شمع یا شعله
حتما شما نیز اسم شیخ بهایی و حمام معروفش را شنیده اید. حمامی که در بین عموم معروف است که با شمع گرم میشده است. و عده ای میگویند آن شمع با اتم کار میکرده است. و نهایت اینکه شایع شده که چون این شمع با اتم کار میکرده است انگلیسی ها یکی از شمعها را برده اند و آن یکی را دست کاری کرده اند و بخاطر آن، از کار افتاده است.
راستی واقعیت این حمام چی بوده است؟ آیا واقعا با یک شمع گرم میشده است؟ چطور ممکن است؟
تنها نظریه قابل قبول و شاید پذیرفته شده ای که هم اکنون وجود دارد این است که یک سیستم سفالینه لوله کشی زیرزمینی حدفاصل آبریزگاه مسجد جامع و این حمام وجود داشته که با روش مکش طبیعی گازهایی چون متان و اکسیدهای گوگردی به مشعل خزینه حمام هدایت میشده و بعنوان منبع گرما در مشعل میسوخته و یا اینکه مستقیما این گازها را از مواد زاید دفع شده در خود حمام جمع آوری میکردند و مورد استفاده قرار میدادند.در جریان مرمت خانه شیخ بهایی در همان نزدیکی در کف زمین تنپوشه های سفالی و چاههای مرتبطه و یک لوله آزمایش پیدا شده بود که احتمال میدهند مربوط به طراحی حمام باشد.
همچنین طبق مطالعاتی که توسط باستان شناسان و متخصصین انجام شده است معلوم گردیده که فاضلاب شهر اصفهان توسط لوله های جمع آوری فاضلاب وارد خزینه حمام میشده است. و طبق محاسبات دقیقی که شیخ بهایی انجام داده بود و با طراحی خاص خزینه، این فاضلاب تبدیل به گاز متان میشد که قابل سوختن است. لجن های ته نشینی نیز بعنوان کود آلی مورد استفاده قرار میگرفت.
شیخ بهایی با محاسباتی که انجام داده بود، حجم لجن را برای تولید بیوگاز مشخص کرده بود و گفته بود که اگر لجن به اندازه ای که خود مشخص کرده بود برسد میتوانید مقدار مشخصی از لجن را بعنوان کود استفاده کنید. برای برداشت این لجن اضافی برنامه دقیقی ترسیم شده بود و در هر زمانی میزان برداشت اهالی هر منطقه ای مشخص بود.

گاز تولید شده توسط فاضلاب بوسیله شعله هایی که تعبیه شده بود مخزن آب حمام را گرم میکرد. پس از گذشت چندین سال و ضعف حکومت آن زمان که پایتخت ایران، اصفهان بود کشاورزان بدون برنامه و خارج از نوبت از این لجن ها برداشت نمودند تا بعنوان کود استفاده نمایند و بدین جهت بود که این شعله ها خاموش شدند.
امروزه تولید گاز از فاضلاب بعنوان بیوگاز نامیده میشود که یکی از تخصصهای مهندسین بهداشت و محیط زیست می باشد. در کشورهای اروپایی و آمریکا از این سیستم بعنوان بازیافت فاضلاب و تهیه سوخت استفاده میشود ولی متاسفانه در ایران کاربرد زیادی ندارد و آنطور که شنیده شده است در حصارک کرج از این سیتم جهت روشنایی و گرمایش و وسیله پخت و پز استفاده میشود.
حمام شیخ بهایی در اصفهان یکی از شاهکارهای معماری ایرانی و مهندسی جهان، مربوط به دوره صفویه است که با مهندسی شیخ بهایی ساخته شده است.

آب این حمام با سیستم "دم و گاز" یعنی از گاز متان فاضلاب مسجد جامع و چکیدن روغن عصارخانه شیخ بهایی که در مجاورت حمام قرار دارد روشن می‌شده است.
عصارخانه محلی برای تهیه روغن از دانه‌های روغن بوده است. این حمام با استفاده از این سیستم پیچیده مهندسی به مدت طولانی تنها با یک شمع روشن می‌شده است.

یک مخترع مشهدی پس از 300 سال با شبیه سازی حمام شیخ بهایی به راز ساخت این حمام پی برد.
به گزارش واحد مرکزی خبر، حمام شیخ بهایی در اصفهان یکی از شاهکارهای معماری ایران و جهان است که دردوران صفویه ساخته شد.
علی اصغر برهمند، رئیس انجمن مخترعان خراسان رضوی و طراح طرح شبیه سازی حمام شیخ بهایی گفت: در طرح شبیه سازی شده به جای منبع طلایی که در حمام شیخ بهایی وجود دارد، از یک منبع مسی به عنوان آبگرمکن استفاده شده و با یک شمع آب این آبگرمکن گرم می شود.
وی افزود: با توجه به این که طلا رسانایی بالایی در انتقال گرما دارد، طلای بکار رفته در منبع حمام شیخ بهایی موجب می‌شده با حرارت کم انرژی زیادی تولید و آب منبع گرم شود.
محقق این طرح همچنین گفت: در طرح شبیه سازی شده به علت دسترسی نداشتن به طلا از مس استفاده شده که در حمام منازل هم قابل استفاده است و موجب صرفه جویی 30 درصدی در مصرف سوخت می شود.
برهمند درباره شیوه کار این ابگرمکن افزود: آب سرد از طریق یک لوله از بالای ابگرمکن عبور می کند وپس از گذر از داخل آن با حرارت شمع گرم و اماده استفاده می شود.
او گفت: هزینه ساخت این ابگرمکن 6 میلیون ریال است که با ورود به بازار و تولید انبوه، هزینه ساخت آن کاهش خواهد یافت.
این اثرپژوهشی که با تایید انجمن مخترعان خراسان رضوی مراحل ثبت ملی را می گذراند تاکنون موفق به کــسب دو نشان طلای سوئیس در سال 2006 و مدال طلای مسکو 2007 شده است.
به گفته این محقق خراسانی، کارشناسانی از سازمان ملل از وی خواسته اند این طرح را برای آنها اجرا کند ، اما برهمند ترجیح داده است ان را به نام ایران بسازد.


شیخ بهایی (953-1031 ه.ق) در بعلبک لبنان و در روستای جبل عامل متولد شده است و تا 10 سالگی در آنجا زندگی کرده است و چون دولت عثمانی نسبت به اقلیت های مذهبی مخصوصا شیعیان رفتار خوبی نداشته و پدر شیخ بهایی از دانشمندان مشهور مذهب شیعه بوده است ؛ شیخ به همراه پدر ترک دیار می کند و وقتی به شهر قزوین(زمان سلطنت شاه طهماسب صفوی) می رسند آنجا را شهر دانشمندان شیعه می یابند و در آنجا سکنی می گزینند و به این ترتیب شیخ بهایی باقی عمر خود را در ایران می گذراند و خدمات فراوانی را در عرصه های مختلف به ایران و ایرانی می کند.